Kinh nghiệm lãnh đạo · Người kế cận
Chuyển giao kinh nghiệm cho người kế cận: vì sao khó, tôi làm gì
Quy trình thì viết ra được, bàn giao trong một buổi. Thứ khó trao lại nhất là kinh nghiệm: cái biết vì sao lúc này nên làm thế này chứ không phải thế kia. Tôi đã mất khá nhiều thời gian mới hiểu rằng thứ đó không truyền được bằng tài liệu, mà phải truyền bằng cách khác.

Khi nói về chuyển giao kinh nghiệm cho người kế cận, nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ ngay đến bộ tài liệu: quy trình, biểu mẫu, danh bạ đối tác. Tôi cũng từng nghĩ vậy. Tôi từng ngồi viết rất kỹ, bàn giao rất đủ, rồi vẫn thấy người nhận việc lúng túng đúng ở những chỗ quan trọng nhất. Không phải họ kém. Mà vì thứ họ thiếu không nằm trong tài liệu. Bài này là cách tôi hiểu lại chuyện đó, và ba việc tôi đang làm.
Nội dung bài viết
1. Vì sao kinh nghiệm khó trao lại nhất
Quy trình trả lời câu làm gì. Kinh nghiệm trả lời câu vì sao chọn cách này, lúc này, và khi nào thì đổi. Phần thứ hai nằm trong đầu người làm lâu năm, dưới dạng những phán đoán gần như tự động: khách này nói vậy nhưng ý thật là gì, nhà cung cấp này chậm lần này có đáng lo không, con số này lệch bao nhiêu thì phải dừng lại.
Tôi thấy có ba lý do khiến phần đó khó trao:
- Người có kinh nghiệm không nhìn thấy kinh nghiệm của mình. Làm lâu thành phản xạ, hỏi vì sao thì chỉ trả lời được “cảm thấy thế”.
- Kinh nghiệm gắn với bối cảnh. Một quyết định đúng năm ngoái có thể sai năm nay. Ghi lại kết luận mà không ghi bối cảnh thì người sau áp sai chỗ.
- Kinh nghiệm chỉ hình thành khi phải chịu kết quả. Người kế cận đứng bên cạnh xem mười lần không bằng một lần tự quyết và tự thấy hậu quả.
Bạn không trao được kinh nghiệm. Bạn chỉ tạo được điều kiện để người kế cận có kinh nghiệm nhanh hơn và rẻ hơn bạn ngày xưa.

2. Ba cách tôi đang làm
| Cách | Trả lời câu hỏi | Công cụ |
|---|---|---|
| Ghi lại quyết định | Vì sao tôi đã chọn như vậy | Nhật ký quyết định, mỗi quyết định một trang |
| Cho làm thật rồi cùng soi lại | Người kế cận đã nghĩ gì, lần sau làm gì khác | Buổi soi lại 30 phút sau mỗi việc quan trọng |
| Chuyển giao theo ngưỡng | Người kế cận được tự quyết đến đâu | Ba ngưỡng: tiền, rủi ro, khả năng đảo ngược |
Trong cuốn sách về lãnh đạo, phần “Học tập và kế thừa” dùng một nhân vật minh hoạ: một chủ chuỗi quán ăn chuẩn bị chuyển giao cho con gái trong khoảng hai năm. Điều ông làm sai đầu tiên cũng là điều tôi từng làm sai: bàn giao giấy tờ trước, bàn giao cách nghĩ sau.
3. Ghi lại quyết định, không chỉ quy trình
Mỗi khi tôi phải quyết một việc không lặp lại hằng ngày, tôi ghi một trang ngắn, viết ngay lúc quyết, không viết lại sau khi đã biết kết quả:
- Bối cảnh: lúc đó đang có chuyện gì, tôi biết gì và chưa biết gì.
- Các phương án: ít nhất hai, kể cả phương án không làm gì.
- Tôi chọn gì và vì sao: lý do thật, kể cả lý do không đẹp như thiếu thời gian, ngại va chạm.
- Dấu hiệu để đổi ý: nếu thấy điều gì thì tôi sẽ quay lại xem quyết định này.
- Kết quả: điền sau, vài tuần hay vài tháng.
Sau một thời gian, người kế cận đọc nhật ký này sẽ thấy thứ không có trong quy trình: những lần tôi chọn sai, những lần tôi chọn đúng vì may, và những dấu hiệu tôi hay để ý. Tôi cũng giật mình khi đọc lại, vì nhiều “nguyên tắc” của mình hoá ra chỉ là thói quen.

Đọc sâu hơn trong sách
Công Thức Giúp Lãnh Đạo Thành Công
49 công thức theo 7 trụ cột — từ dẫn dắt chính mình đến dẫn dắt một tổ chức tự vận hành
Ebook1.108 trang1.699.000đKhóa học video
học 2 năm7.999.000đCombo Ebook + Video
tiết kiệm 1.098.000đ8.600.000đ
4. Cho làm thật rồi cùng soi lại
Đọc nhật ký giúp hiểu. Làm thật mới tạo ra kinh nghiệm. Vì vậy tôi giao việc thật, có kết quả thật, rồi sau mỗi việc quan trọng ngồi lại khoảng ba mươi phút với bốn câu hỏi:
- Em dự định điều gì sẽ xảy ra?
- Điều gì đã thật sự xảy ra?
- Vì sao có khác biệt?
- Lần sau em giữ gì, đổi gì?
Quy tắc của tôi trong buổi này: người kế cận nói trước, tôi nói sau. Nếu tôi nói trước, họ sẽ chỉ gật đầu. Tôi cũng kể một lần tôi từng gặp tình huống giống vậy và đã nghĩ gì, kể cả khi tôi đã làm sai. Một trường hợp giả định: người kế cận đàm phán với nhà cung cấp, chốt được giá tốt nhưng chấp nhận thời hạn giao hàng chặt. Buổi soi lại không phải để khen giá hay chê thời hạn, mà để cả hai thấy em đã cân hai thứ đó thế nào, và lần sau sẽ hỏi thêm câu gì trước khi ký.
5. Chuyển giao theo ngưỡng
Tôi không chuyển giao cả một mảng việc trong một ngày. Tôi chuyển theo ngưỡng, nâng dần khi người kế cận đã quyết ổn nhiều lần ở ngưỡng cũ. Ba thước đo tôi dùng:
- Tiền: quyết định đến mức bao nhiêu thì tự làm, trên mức đó thì bàn.
- Rủi ro: việc ảnh hưởng đến một khách hay cả nhóm khách, một người hay cả đội.
- Khả năng đảo ngược: việc sửa được trong tuần thì giao sớm; việc khó quay lại như ký hợp đồng dài hạn, cho người nghỉ việc thì giao muộn.
Mỗi lần nâng ngưỡng, tôi nói rõ bằng lời và ghi lại, để cả đội biết từ hôm nay ai quyết việc gì. Cách chia quyền theo từng loại việc cho một trưởng nhóm mới, tôi đã viết thành bảng trong bài ma trận giao quyền cho trưởng nhóm mới. Ở đây tôi chỉ nhấn một điều: ngưỡng là để kinh nghiệm được tích lại an toàn, không phải để thử lòng người kế cận.
6. Những điều tôi tránh và checklist
- Tránh đứng sau lưng sửa lại quyết định trong ngưỡng đã giao. Một lần sửa ngầm làm mất uy tín của người kế cận với cả đội.
- Tránh chỉ kể chuyện thành công. Kinh nghiệm đắt nhất của tôi nằm trong những lần sai.
- Tránh bàn giao khi đang vội. Chuyển giao trong lúc mình sắp nghỉ, sắp đi xa là lúc dễ bỏ qua phần vì sao nhất.
- □ Có nhật ký quyết định, mỗi quyết định không lặp lại một trang.
- □ Mỗi trang có bối cảnh, phương án, lý do, dấu hiệu đổi ý.
- □ Người kế cận đang làm ít nhất một việc thật có kết quả thật.
- □ Có lịch soi lại sau mỗi việc quan trọng, người kế cận nói trước.
- □ Ngưỡng tiền, rủi ro, khả năng đảo ngược đã nói rõ và ghi lại.
- □ Cả đội biết ai quyết việc gì từ ngày nào.
- □ Tôi không sửa ngầm quyết định trong ngưỡng đã giao.
Tôi không nghĩ có cách nào làm người kế cận giỏi ngay. Nhưng tôi tin có cách làm họ đỡ phải trả học phí mà chính tôi đã trả. Bài viết là chia sẻ kinh nghiệm cá nhân, mỗi tổ chức cần điều chỉnh theo hoàn cảnh của mình.
Video liên quan từ kênh Lại Thế Vũ – Dr Land
Nếu bạn thích nghe hơn đọc, các video dưới đây trên kênh YouTube của tôi bàn tiếp chủ đề này.
Bí Quyết Vận Hành PDCA Của Apple & Toyota: Từ Bản Vẽ Đến Kết Quả Thực Tế
6 Chỉ Số Vàng Của Người Lãnh Đạo Giúp Xây Dựng Đội Ngũ Bán Hàng Ngàn Người
Xem thêm video và đăng ký kênh YouTube Lại Thế Vũ – Dr Land →
Câu hỏi thường gặp
Chuyển giao kinh nghiệm cho người kế cận mất bao lâu?
Không có con số chung. Tôi không đo bằng thời gian, mà bằng ngưỡng: người kế cận đã tự quyết được loại việc nào, ở mức tiền và mức rủi ro nào, mà kết quả vẫn ổn qua nhiều lần. Có người qua ngưỡng đầu sau vài tháng, có loại quyết định cần vài năm.
Viết sổ tay quy trình có đủ để bàn giao không?
Đủ cho phần việc lặp lại. Không đủ cho phần cần phán đoán. Sổ tay trả lời câu làm gì, còn người kế cận cần câu vì sao chọn cách này và khi nào thì đổi. Phần đó tôi ghi bằng nhật ký quyết định.
Người kế cận làm sai thì có nên làm lại thay họ không?
Nếu sai ở việc có thể sửa được, tôi để họ tự sửa và cùng soi lại sau đó. Nếu sai ở việc khó đảo ngược, như ký hợp đồng lớn, cho thôi việc, cam kết tiền, thì việc đó chưa nên nằm trong ngưỡng của họ ngay từ đầu.
Người kế cận là con cái trong gia đình thì có khác không?
Cách làm như nhau, nhưng tôi thấy cần rõ ràng hơn: ngưỡng nào, đánh giá theo tiêu chí gì, ai được nói ý kiến cuối. Không rõ thì người kế cận khó được nhân viên công nhận, và chuyện công việc dễ lẫn vào chuyện nhà.

Đọc sâu hơn trong sách
Công Thức Giúp Lãnh Đạo Thành Công
49 công thức theo 7 trụ cột — từ dẫn dắt chính mình đến dẫn dắt một tổ chức tự vận hành
Ebook1.108 trang1.699.000đKhóa học video
học 2 năm7.999.000đCombo Ebook + Video
tiết kiệm 1.098.000đ8.600.000đ

